Cd | Concert | Jazztube
Markus Stockhausen: onontkoombare schoonheid
Trompet en flügelhorn zitten in mijn dna. Rond mijn achtste jaar volgde ik jaren trompetlessen aan de Eindhovense Muziekschool. Op mijn twaalfde werd ik kornettist bij de Philips Harmonie, net als mijn vader die er bugel speelde. Gedurende mijn militaire dienstplicht speelde ik fulltime bij het Fanfarekorps der Genie. Nadien werd ik muzikaal leider van een blaasorkest en bigbands. Destijds ging mijn belangstelling en voorliefde vooral uit naar bigband en jazz en bezocht ik veel concerten en festivals. In de loop der jaren heb ik veel trompettisten beluisterd en gezien, van naam en faam, met eigenheid, kwaliteit en creativiteit.
Op 9 februari 2019 maakte ik kennis met trompettist/componist Markus Stockhausen (inderdaad, zoon van Karlheinz Stockhausen) op een uitstekend duoconcert met pianist Florian Weber. En ontmoette hem weer op 16 november 2023, tijdens het duoconcert met een van Nederlands belangrijkste pianisten, Jeroen van Vliet, op ons podium Pelt Jazz in CC Palethe.
Vanaf het begin tot aan de slotnoot was dat een adembenemend luisterfeest voor alle aanwezigen. Het samenspel van Van Vliet en Stockhausen was verbluffend; alsof ze continu in een spirituele verbinding met elkaar verkeerden. Beiden voelden precies aan wat er op enig moment muzikaal opportuun was. Zo schetsten ze poëtische klanklandschappen, gelardeerd met pakkende melodische vergezichten. Van Vliets pianospel werd door Stockhausen soms ondersteund met verfijnde elektronica, effecten die hij ook gebruikte voor zijn trompetspel, vaak met hypnotiserend effect.
In een geprek bij de maaltijd na de soundcheck en voorafgaand aan het concert vertelde Stockhausen me onder andere over zijn permanente zoektocht naar en verfijning van het optimaliseren van zijn instrument en mondstukken. En hoe ogenschijnlijk miniscule aanpassingen juist het verschil kunnen maken.
Na afloop trakteerde ik me op een driedubbel-cd van de Markus Stockhausen Group, 'Tales', met Jörg Brinkmann op cello, Christian Thomé op drums en Jeroen van Vliet op piano. Het was lang geleden dat ik zo'n kwaliteit heb gehoord. Zoveel schoonheid, vakmanschap, creativiteit en passie, ongeëvenaard!
Stilaan de hoogste tijd dat we Markus Stockhausen vaker zien en horen in België en Nederland. Hij verdient een plaats op elk festival van naam, zoals Gent Jazz, Jazz Middelheim en North See Jazz, maar evenzogoed op andere podia, groot en klein. Het publiek zal er dankbaar voor zijn.
Foto's: Cees van de Ven
In de Jazztube hieronder zie je een optreden van de Markus Stockhausen Group in het kader van 'Tales', opgenomen op 11 mei 2021 in de Domicil Jazzclub, Dortmund.
Nussbaum is een Meester, een topcat onder de jazzcats. In 'Monk’s Dream' verlengde hij het trio door het met nieuwe ritmen te injecteren. Zijn solo hier was verbluffend melodieus en benadrukte tegelijkertijd het percussieve karakter van Monks werk. Zijn acties en reacties waren sneller dan het menselijk oor kon volgen. Nussbaums eigen compositie 'Shure Would Baby' zou je als een hommage kunnen opvatten aan folkzanger Lead Belly, met wiens muziek de kleine Adam op zijn derde of vierde kennismaakte. Hij nam ook een album op, 'The Lead Belly Project', waarmee hij zijn liefde voor oude blues en stokoude volksmuziek beleed. Oorspronkelijk zou de compositie 'Hey Pretty Baby' heten, tot de maker ontdekte dat er al talloze songs bestaan die onder die naam geregistreerd stonden. Vreemd was dat hij 'We Three', 'We Three' had gelaten, ondanks het gegeven dat de Ink Spots en Frank Sinatra in 1940 hits hadden met een liedje met die naam.
'I Miss Missing You' was opgedragen aan de vrouw van de drummer; ooit zaten ze thuis tussen twee uitgebreide tournees door op de bank en liet ze hem weten dat ze op de een of andere manier 'het hem missen' miste. In een van zijn solo's gebruikte hij een ring om een specifiek geluid uit zijn bekken te halen. Daarmee voerde hij me terug naar Cees See (alles is lang geleden), die een drumsolo op zijn trouwring speelde, terwijl zangeres Corry Brokken op de eerste rij zat te smelten en te stralen. Het paar was toen al een jaar of tien samen overigens.
Hoewel hij duidelijk zijn best deed zo functioneel mogelijk te spelen, stelde het slagwerkbeest zijn medemuzikanten toch in de schaduw. Bassist Paul Berner zong op zijn instrument en gitarist Ed Verhoef speelde bedachtzaam en clean. Soms werd een gitaarmelodie naadloos overgenomen door de contrabas. Het trio bleek voorbeeldig vormvast.
Organisator Diederik Idema, tenslotte: "Mooi toch, drie volwassen mannen die weer in de zandbak mogen spelen." Zo rond twaalven was de zandbak weer naar zijn normale hoogte teruggezweefd, achttien meter boven zeeniveau.
Linda Frederiksson (1985) studeerde aan het Helsinki Pop & Jazz Conservatorium en aan het Conservatorium van Amsterdam. Qua taal is er van de Amsterdamse periode niet veel meer blijven hangen dan "Mag ik alsjeblieft een tasje?". De muzikale banden met Nederland zijn echter nog heel sterk. Zo speelde de band vorig jaar nog op North Sea Jazz en afgelopen zomer op de Music Meeting in Nijmegen.
Nu toert ze met haar band om haar bejubelde debuutalbum 'Juniper' te presenteren. Paradox had de primeur, daarna ging de band nog naar het Bimhuis en LantarenVenster. Frederiksson timmert al een aantal jaren succesvol aan de weg. Zo werd ze onder andere al vier keer door het gerespecteerde Amerikaanse magazine DownBeat in de rising star-lijst opgenomen. De muziek voor het album is gecomponeerd met piano en gitaar en pas later gearrangeerd voor de bandbezetting. Dit geeft 'Juniper' het karakter van een singer-songwriter album. Op het album is Frederiksson te horen op altsax en bariton. Inspiratie werd onder meer gehaald uit haar eigen omstandigheden als transgender, haar oma en de natuur. Muzikaal gezien zijn haar inspiratiebronnen Feist, Neil Young, Alice Coltrane, Pharoah Sanders, Eric Dolphy en Fever Ray. Voor dit album werd ze het meest getriggered door 'Carrie And Lowell', een album van Sufjan Stevens.
Het goed gevulde Paradox zat er klaar voor en werd vanaf het openingsnummer 'Kristallipallo' gegrepen door de bijzonder fijnzinnige klanken. Het geconcentreerd spelende gezelschap weet ondersteund met elektronica een bijzondere sfeer te creëren die je al snel aangrijpt en het lijkt dat elke noot die Frederiksson speelt rechtstreeks uit haar hart komt. Een nummer als 'Neon Light [And The Sky Was Trans]' begint gedragen en poëtisch en bouwt langzaam op naar bijzondere improvisaties, waarin ze haar sax laat piepen en kraken, schreeuwen zelfs. De titelsong 'Juniper' is heel anders van aard, veel ritmischer en met weer een totaal andere, meer staccato inzet van de baritonsax. Hier wordt ook duidelijk waarom Frederiksson in het bijzonder geroemd wordt voor het bespelen van dit instrument.
Het voor haar oma gecomponeerde 'Nana-Tepalle' vertrekt vanuit een simpel thema, maar wordt prachtig en extatisch uitgesponnen om vervolgens zacht en teder te eindigen. We krijgen uitleg over 'Pinetree Song'. Hoe Frederiksson ergens in de bossen rondom Helsinki gegrepen werd door het geluid van een krakende tak. Ze legde het geluid vast met haar iPhone en keerde later terug met professionele opnameapparatuur om te ontdekken dat het niet waaide. Op de plaat is dus de iPhone-opname terechtgekomen. Het leverde een prachtige compositie op, waarin Tuomo Prättälä op de beroemde Paradox-vleugel een uiterst gevoelige improvisatie liet horen. Het publiek werd door de eerlijke authentieke muziek volledig ingepakt en liet dat veelvuldig blijken door stevig applaus tijdens en tussen de nummers.
Terwijl ik na het concert naar huis liep merkte ik hoeveel indruk het concert op me gemaakt had. Tijdens het schrijven van dit stukje bleef ik teruggaan naar Spotify om 'Juniper' af te spelen. Ik kende Linda Frederiksson nog niet, voor mij was dit concert misschien wel de ontdekking van het jaar.
Foto's: Johan Pape. Klik hier voor zijn fotoverslag van dit concert.
Concert
Naar een soort ambient jazz
Theo Croker Quartet, vrijdag 17 november 2023, LantarenVenster, Rotterdam
De gestreken contrabas, supersnelle roffels op de bassdrum en vette orgelakkoorden smelten samen tot een drone. Daarbovenuit meldt trompettist en rapper Theo Croker zich met sonore klaroenstoten.
Hij komt uit een goed nest: over de frappante fysieke gelijkenis met zijn grootvader, trompettist en zanger Doc Cheatham (McKinney's Cotton Pickers, Cab Calloway, Eddie Heywood en een hele ris latinbands), hebben anderen al voldoende geschreven. Niet dat er veel van grootvaders breekbare non-pressure stijl in Crokers aanpak terug te vinden is. De lijn Croker-Miles Davis is aanzienlijk korter. In feite gaat Theo Croker verder waar Davis ooit ophield. Croker heeft een soort ambient fusionjazz ontwikkeld, waarbinnen voldoende ruimte is voor avontuur.
De razende bassdrum van Shekwoaga Ode, in combinatie met diens hoog sissende bekkens, geven de muziek haar fundament. Bassist Eric Wheeler mijdt daarbij het geijkte 'walken'; zijn noten zijn evenzovele hoekstenen van het muzikale casco. Van tijd tot tijd laat Croker zijn voorgeprogrammeerde elektronica op ons los. Dat voegt niet altijd iets wezenlijks toe, ondanks de bijdrage van zangeres Jill Scott.
Tegenwoordig is het anders. Sinds de ontdekking van pianist Tete Montoliu staat Spanje op de kaart. Hier in Nederland maakten we al kennis met de fantastische Madrileense pianist Miguel Rodriguez. En in Brouwerij Martinus stond woensdagavond het sextet Chai Masters, een pan-Europese groep met voor de helft muzikanten met een Spaanse achtergrond. Van hen vond ik pianist Adrian Moncada nog het meest fascinerend. Hij opende het recital en het nummer 'Momo' met een gespatieerde, aarzelende solo, die haperde en uiteindelijk in een solide collectief opging. In zijn solobijdragen bleek hij een soort spaarzame impressionist die vanuit het niets Cecil Taylor-achtige clusters op je losliet. Hij is een verhalenverteller, die als het zo uitkomt een moppie meefluit.
Verhalen kregen we ook te horen van trompettist Antonio Moreno Glazkov. Afgaande op zijn speelwijze zou je wellicht een Israëlische achtergrond
vermoeden, maar nee, zijn wortels liggen in Spanje en Rusland. Net als voor zijn mede-bandleden is Amsterdam zijn basis, waar de muzikanten elkaar op het conservatorium ontmoetten - die internationalisering van de opleidingen heeft wel degelijk ook positieve kantjes. De derde muzikant die de aandacht trok was bassist Matteo Mazzu, die zijn instrument ook zachtjes kon laten pruttelen, brommen en ruisen.
De Chai Masters klonken als een hecht ensemble dat niet terugdeinsde voor grote, abrupte dynamische contrasten en collectieve improvisaties. Soms deden de verrichtingen denken aan een legpuzzel die je omhoog gooit, maar op de een of andere manier kwamen de stukjes dan toch weer
op hun plekje terecht. In de compositie 'Dancing Roots' was dat het geval. Daarbij bleef het sextet steeds voldoende lucht houden.
Het wordt nog wel eens wat met die beroemde Europese eenwording. De verkiezingsuitslag doet daar niets aan af.
Concert
Bovennatuurlijke zeggingskracht
Chris Potter Circuits Trio, zaterdag 18 november 2023, LantarenVenster, Rotterdam
Sunrise Reprise, de ondertitel van het uitverkochte optreden in LantarenVenster, lijkt te suggereren dat hier sprake is van een voortzetting of herhaling van een muziekuitvoering. In 2019 heeft saxofonist Chris Potter 'Circuits' uitgebracht, waarin hij wordt bijgestaan door twee exceptionele muzikanten: toetsenist James Francies en drummer Eric Harland. In 2021 wordt het trio herenigd voor een uitgestrekte studio-opname, 'Sunrise Reprise', waarin een livesfeer wordt gecreëerd en de onderlinge verbinding leidend is.
Het trio wekt in deze elektro-akoestische setting de indruk dat er meer musici op het podium staan. Dit wordt vooral veroorzaakt door het weergaloze spel van toetsenist James Francies. De abstracte, elektronische lagen van zijn hand zijn van een fundamentele waarde voor het totale groepsgeluid. Het draagt bij aan een atmosferische op-en-neer golvende muzikale mood. Door het ontbreken van contrabas of basgitaar voegt hij ook vloeiende baslijnen uit zijn bass synth toe. Naast energieke melodielijnen, afwisselend kabbelende en troebele synthesizergeluiden, speelt James Francies regelmatig virtuoos conventioneel en akoestisch klavier. Drummer Eric Harland is zowel in het klassiek begeleidende drumwerk als in zijn moderne geïmproviseerde variaties een lust voor het oor. Hij herhaalt en varieert op een spannende, kleurrijke manier. Harland is onmiskenbaar de verbindende schakel tussen Francies en Potter.
De gezaghebbende Chris Potter speelt dit keer louter tenorsaxofoon met een bijna bovennatuurlijke zeggingskracht, gebaseerd op de pijlers techniek, intuïtie, experiment en muzikaliteit. Ook in deze constellatie brengt de stersaxofonist verwondering met zijn gerijpte harmonische geluid. Melodisch, bij vlagen complex, maar altijd muzikaal. De zinderende solo's zijn weelderig, intens en sporadisch voorzien van subtiele loopings of een moderne sprankeling. In deze energieke elektro-akoestische setting speelt het trio relatief korte stukken afkomstig van 'Circuits' en 'Sunrise Reprise'. De groove, de meditatieve passages en de vluchtige en koortsachtige solo's zijn allesbepalend. Daarnaast speelt het trio een calypso die herinnering oproept aan Sonny Rollins. Ellingtons 'In A Sentimental Mood' staat aan de basis van een lange en zeer gevarieerde, geïmproviseerde jam. Het vormt het hoogtepunt van de avond waarin rust en hectiek, vele tempowisselingen en solo's van de drie instrumentalisten in een verbluffend open structuur vechten om de aandacht.
Er lijkt geen enkele maat te staan op het avontuurlijke karakter van dit trio en de virtuositeit van Chris Potter. Na een set van zo'n anderhalf uur blijft het publiek in verbijstering achter.
Foto's: Louis Obbens. Klik hier voor zijn fotoverslag van dit concert.
Concert
Loepzuiver, ergens tussen sopraansax en altfluit
Idema/Serierse Quartet, dinsdag 14 november 2023, De Smederij, Groningen
Een 'echte' jazzzangeres is Anna Serierse wellicht niet. Verwacht van haar geen al dan niet swingende standards, met scatchorussen of zonder. Ze gebruikt haar stem als een loepzuiver instrument, gelijkwaardig aan het instrumentarium om haar heen. Ergens tussen een sopraansax en een altfluit in, om de gedachten te bepalen. Dat het merendeel van het gespeelde repertoire tot stand kwam in nauwe samenwerking tussen zangeres en gitarist is te horen aan de uitvoering. De muzikale lijnen lopen dicht naast elkaar en soms ontwikkelen die zich zelfs tot een soort akoestische elektronische muziek.
Het ritmisch fundament was in de kundige handen van Cas Jiskoot en Tim Hennekes, contrabas en drums respectievelijk. Die Hennekes is echt op weg een Meesterdrummer te worden, hartstikke interessant. In de nummers 'Triptych' en 'Hennekiti' kon hij breed uitpakken. In de begeleiding was hij een en al oor. Never a dull moment bij deze gast.
Een zangeres die zich bepaalt tot oe-klanken kan, hoe verbluffend en muzikaal ook, makkelijk een gevoel van verzadiging oproepen. Dan gaat de mens naar het plafond staren, zich afvragend of het gewitte planken zijn of toch de afdrukken van de bekisting van een betonnen plaat (ik neig naar het eerste). Daarom was het niet onverstandig dat er ook plaats was ingeruimd voor drie standards, 'Gone With The Wind', 'Twisted' en 'Lotus Blossom'. Dat gaf het recital lucht.
Dat Diederik Idema (inderdaad, oom van) niet alleen sinds mensenheugenis een gedreven organisator van de jazzavonden in De Smederij is, maar ook een gedreven pianist, hoorden we nog even in zijn intro van 'I'll Remember April', waarmee de afsluitende jamsessie werd geopend. Virtuoos en onvoorspelbaar. Waarmee hij op zijn manier weer van de zelfgebaande paden van Serierse cum suis raakte.
Concert | Jazztube
Water onder de loep
'Water' door het Millennium Jazz Orchestra & pianoduo Martijn en Stefan Braak, zaterdag 11 november 2023, De Tamboer, Hoogeveen
Dat componist en orkestleider Joan Reinders het klimaat een bezorgd hart toedraagt bleek al uit het voorlaatste album van zijn Millennium Jazz Orchestra, 'Amazonia'. En, misschien indirect, uit de cd daarvoor, 'Octopus'. Omdat we van dat dier, dat al miljoenen jaren in de wereldzeeën rondzwemt, nog heel wat kunnen leren. Over hoe het is om een brein in delen te hebben en het vermogen, je eigen dna te veranderen. Zou de mensheid in de toekomst van pas kunnen komen.
Met zijn programma 'Water' duikt het orkest de diepten van de Nederlandse wateren en de hoogte van de waterkringloop in. Het eerste deel van dat programma, van de 'Waterkringloopsuite' tot 'Condensatie', is gebaseerd op de cycli die het water doorloopt. Hebben we hier dus met programmamuziek te maken? Nou, tot op zekere hoogte. Het aangetrokken klassieke pianoduo Martijn en Stefan Blaak evoceert met tintelend getinkel de vallende regen, die soms naar een hoosbui evolueert. Die klassieke touch geeft het gebodene scherpte en precisie. 'Water' is op te vatten als een soort concerto voor twee vleugels, met dien verstande dat het orkest relatief veel aandacht en ruimte opeist. In het opus 'Deventer', uit de 'Muzikale Hanzeroute', horen we het klassieke duo zowaar swingen. Maar de programmabrochure onthult dat Reinders in dit geval soli van Bill Evans en Barry Harris heeft uitgeschreven en op de lessenaars van de jeugdige gebroeders heeft gelegd. Maar we horen wel dat Deventer, waar het Millennium orkest talloze malen in Bouwkunde heeft gerepeteerd, best een swingend stadje is. In 'Kampen' (godsdienst, maar in het verdere verleden ook bier en sigaren) spelen Martijn en Stefan Braak unisonofiguurtjes met de trompetten.
Voor Reinders is het orkest niet zozeer een donderende swingmachine, waarbij alle secties bijdragen aan de stuwkracht, als wel een apparaat waarmee hij land-, water- en klankschappen schildert. Met blokken geluid die althans bij mij associaties oproepen met het werk van Mark Rothko. Er zit in zijn aanpak zeker zoveel Kenton als (Thad) Jones. Bij de rieten dubbelt ieder sectielid; Gerlo Hesselink heeft bijvoorbeeld de beschikking over sopraan- en altsax, fluit, altfluit en piccolo. Zo schildert men water. En zo krijgt 'Hattem' een impressionistisch portret, vrij naar het werk 'Zomers weidelandschap aan de IJssel met zicht op Hattem' (1909) van Jan Voermans sr.
Tussen de stukken door werden videoboodschappen van klimatologen getoond. De tendens daarvan was duidelijk: wanneer we de waterhuishouding verzieken, verzieken we de planeet, te beginnen bij onszelf. Zoals ecologe Li An Phoa liet zien: het oppervlak van de planeet bestaat voor zeventig procent uit water en het menselijk lichaam net zoveel. Laten we die balans niet verstoren, met andere woorden.
Foto: Hardy Klink
In de Jazztube hieronder zie en hoor je het eerste deel uit de Waterkringloop Suite: 'Neerslag'.
Concert
Die contrasten altijd
JACK Quartet, donderdag 2 november 2023, Sounds of Music, Grand Theatre, Groningen
Messcherpe wisselingen tussen frasen en zelfs genres waren altijd al een kenmerk van de muziek van John Zorn. Carl Stalling, de gevierde componist van tekenfilms uit de jaren twintig tot en met vijftig, was niet voor niets een vroeg idool van Zorn. Iets van diens nood- tot deugdgedwongen abrupte schrijfstijl was altoos een constante in Zorns muziek. In 1984 dicteerde hij zijn credo: "That's my whole trip in a nutshell, those really fast changes." Zijn caleidoscopisch werk vond ik altijd al fascinerend, met name rond de vroege jaren negentig.
Het was ook kenmerkend voor het Zornprogramma van het New Yorkse JACK Quartet. Dynamische contrasten, abrupte overgangen en gemeen pizzicatowerk karakteriseerden het openingsstuk 'The Remedy Of Fortune'. Onwillekeurig zocht je naar houvast en structuren in dat stuk, maar vergeefs. Net wanneer je een aantal dalende lijnen meende te hebben gedetecteerd, streken de strijkers met acrobatische streken terug naar het uitgangspunt. Dan weer waren er (in deze oren) referenties aan klassieke strijkkwartetten, maar voordat je voor jezelf had kunnen bepalen of het nu Johannes B., Ludwig van B. of toch Johann S.B. was - aan wie gerefereerd werd - donderden we alweer in een flard aleatorische toonkunst. De
zaal intussen hield collectief haar adem in, wat een gunstige invloed had op de sfeer, de geur en het klimaat. Je hoorde nu ook hoeveel decibel je nog net kon opvangen (drie, schat ik).
Intussen behield het gebodene zijn abstracte karakter. De strijkers vertoonden daarbij de eenheid van een drilpeloton en de precisie van een raketaanval op een ziekenhuis. Duidelijk duizelig duikelden de getuigen van dit alles de Grote Markt op.
