Concert
An American in Feerwerd
Ian Cleaver Quintet, zondag 21 december 2025, Jacobskerk, Feerwerd
Ondanks zijn Angelsaksische naam is trompettist Ian Cleaver gewoon in Amsterdam geboren en getogen. Paradoxaal genoeg vertoeft hij de laatste vijf jaar vooral in New York, waar hij ook zijn meest recente album 'Yarn!' opnam. En dat voert hij momenteel dus live uit - in Nederland. Willie Bowman ("gevonden ergens in Brooklyn") is eveneens een link met NYC: hij is de drummer op de bedoelde geluidsdrager. En dat complementeert hij dan door na slechts een paar weken in ons land al een aardig mondje Nederlands te praten. Zo zit de wereld tegenwoordig dus in elkaar.
De muziek is intussen zo Amerikaans als een pancake met maple syrup. Soort van neo-bop en dan meer neo dan bop. Het openingsnummer in Feerwerd was 'Midge', dat een Ornette Coleman-feel had, maar ook geparenteerd was aan Sonny Rollins' 'Doxy'. Meteen liet altist Ben van Gelder horen dat hij meer een Rollinsdenker is dan een Colemanman, gezien zijn zware en volle geluid. Als tweede stem achter de soli van Cleaver gaf hij het geheel een orkestraal karakter. Een volgend keer zou de leider ook zijn bugel moeten meebrengen, kijken hoe dat mengt, wat voor kleurtjes. Hij imponeerde nu met luid en duidelijk zuiver spel, waarbij zijn overgangen van noot naar noot soms een 'oh'-gevoel opriepen.
Zonder iets af te willen afdoen aan de verrichtingen van bassist Steve Zwanink en pianist Timothy Blanchart (niemand in dit land die een storm zo tot bedaren weet te bedwingen), moeten we toch vaststellen dat Willie Bowman (21) hier de primus inter pares was. Niet alleen gaf hij de band stuwkracht, altijd een eerste vereiste voor een drummer, ook zijn accenten, variaties in dynamiek en kennis van de wetenschap hoe men vuurtjes brandend dient te houden imponeerden. Oortjes, polsjes.
Als deze gast in Nederland blijft hangen zitten wij gebeiteld. Maar ja, erg honkvast zijn ze niet, die jazzmuzikanten van tegenwoordig.
Cd
Reinier Baas & Ben van Gelder - 'This Is Water'
DoYouMind?, 2024
In elf relatief korte stukken wordt zeer intens gecommuniceerd tussen gitarist Reinier Baas en saxofonist Ben van Gelder, aangevuld met vier gastmuzikanten die de hele schijf nog interessanter en complexer maken.
'This Is Water' refereert aan een speech van D.F. Wallace met het bekende verhaal van twee jonge vissen die een oudere soortgenoot ontmoeten. Die vraagt hoe het water aanvoelt vandaag, waarop de twee jonkies zich afvragen: Wat is water? De parabel is duidelijk: bewustwording van de meest evidente gegevens is essentieel voor een dieper doordringen in de werkelijkheid. Dat is wat ook gebeurt op deze cd.
Muzikaal wordt diep geboord naar microtonaliteit. En daar zijn de gasten niet vreemd aan. Allen geven ze het beste van zichzelf in de composities die voor hen speciaal werden geschreven en die getuigen van een rijk klankenpalet, waarbij een bravo voor de zeer functionele inzet van elektronica. Dit werk blijft fascineren op het vlak van muzikale dialoog, verbinding en expressieve kracht, uitmondend in een krachtig statement dat je dwingt op een intense manier naar de muziek te luisteren.
Er wordt soms hoekig, wringend en schurend, maar ook vloeiend en vlot gecommuniceerd, en dat door een mooi evenwicht tussen tonale spanning en ontspanning. Een plaat zonder compromissen, en zo hebben we het graag.
Reinier Baas (gitaar), Ben van Gelder (altsaxofoon, harmonium), Jeff Ballard (drums), Cory Smythe (piano), Han Bennink (drums, percussie), Marta Warelis (piano)
Tekst: Marc Van de Walle | Deze recensie verscheen ook in Jazz&mo'
Concert
Zes jaar later
Rein de Graaff Trio & Guests, zondag 12 oktober 2025, Theater vanBeresteyn, Veendam
Wacht even. Die man die ons daar naast de piano, licht voorovergebogen boven de microfoon voorhoudt dat niet Charlie Parker, zoals velen kennelijk denken, maar Little Benny Harris de componist is van 'Ornithology', is dat niet dezelfde die zes jaar geleden ex cathedra, urbi et orbi, definitief zijn afscheid aankondigde na zo'n zes decennia touren, optreden, touren, telkens een andere hotelkamer, touren, albums opnemen, touren, lessen in bebop en touren? Toen ik destijds voorzichtig opperde dat hij zijn vingers toch op zijn minst wel een beetje in vorm zou houden en heel nu en dan, al was het maar in zijn woonplaats Veendam, het podium zou opstappen, schudde hij minzaam glimlachend zijn hoofd. Ooit was hij de jongste pianist in Nederland die de boptraditie overeind hield, inmiddels was hij de oudste. Het was wel mooi geweest.
Inmiddels zijn we zes jaar verder, de vingers zijn soepel gebleven en een paar honderd Veendammers luisteren met gepaste trots naar 'Ornithology' en andere bop-evergreens. De nummers worden ingeleid met parelende geabstraheerde vignetten op de piano, voorafschaduwen van wat komen gaat. Een beetje te vergelijken, misschien, met de lange rapsodische intro's die collega-pianist Erroll Garner placht te spelen, waarbij zijn medemuzikanten gebiologeerd toekeken, benieuwd in welk nummer die cascades terecht zouden komen. (En die de vlijtige technici van Philips er vakkundig afknipten, omdat dat tijd zou opleveren voor een paar nummers extra op de lp...)
De Graaff had, een beetje in de traditie van zijn 32 jaar korte Stoomcursus Bop, buiten zijn trio drie gasten uitgenodigd: vocaliste Marcella Hendriks, trompettiste en bugelblazer Ellister van der Molen en altsaxofonist Ben van Gelder. Hendriks is een betrekkelijk recente ontdekking van de pianist. Helemaal niet slecht, al moest je even wennen aan haar vrijzinnige interpretaties van de melodische details. 'In Love In Vain', gezongen met uitsluitend pianobegeleiding, was een schoolvoorbeeld van een echte jazzballad, verstild en gevoelig, maar daarom nog niet soft.
Van der Molen schoof haarzuiver en elegant, zonder ooit weg te glijden, van noot naar noot in haar feature 'You've Changed'. En zo raakte ook Van Gelder iedere noot bovenop haar hersens in 'Darn That Dream'. Soms echode John Coltranes werk op de sopraansax na in zijn altgeluid.
Elke pianist die zijn zout waard is heeft wel een heel persoonlijke tic, een quote die regelmatig langskomt. Zo zat 'Don’t Be That Way' Peter Beets een tijdlang in de weg. (Geen idee of dat nog steeds het geval is.) De Graaff laat 'Did You Ever See A Dream Walking' voorbijtrippelen. Ik turfde vier quotes tot in het al genoemde 'Ornithology', daarna raakte ik de tel kwijt.
De moraal van dit verhaal: hou de agenda's van de jazzclubs en de schouwburgen in de gaten. Voor je het weet duikt die Rein de Graaff weer op.
Tekst: Eddy Determeyer | Foto's: Hammie van der Vorst
Cd | Jazztube
Kit Downes - 'Dr. Snap'
Bimhuis Records, 2024 | Opname: 3 november 2022
Pianist Kit Downes werkte voor zijn in de Reflex-serie van Bimhuis Records verschenen album 'Dr. Snap' - natuurlijk live opgenomen in het Bimhuis - met een tentet, bestaande uit piano, vier blazers, gitaar, contrabas en maar liefst drie drummers.
'Dr. Snap' is een heerlijk dynamisch album geworden, waarin we een veelvoud van muzikale stijlen terug horen. 'Children With Pitchforks' begint met een patroon op fluit van Ketija Ringa Karahona, waarna we al snel de grote invloed van de percussie gewaarworden (Sun-Mi Hong, James Maddren en Veslemøy Narvesen), op een album dat toch primair draait om ritme. In dit eerste stuk is die ritmiek van het springerige soort, met duidelijke latin-invloeden. In 'Full Dress' [ZIE DE JAZZTUBE HIERONDER] horen we mooi de invloed van funk, onder andere door de groove van bassist Petter Eldh. Heerlijk vette solo's van Robin Fincker op tenorsax en van Downes zelf zijn hier prima op hun plaats. En bijzonder zoals de dynamiek hier ineens volledig stilvalt en de band overschakelt op een experimentele klankwereld. Een experiment dat zich doorzet in het ingetogen 'Mirror'. Het is de solo van Eldh, aan het begin van 'Familiar' gevolgd door Downes' bijdrage die er weer structuur inbrengt. Vervolgens zijn er boeiende patronen van de blazers, naast Karahona en Fincker zijn dat Ben van Gelder op altsax en Percy Pursglove op trompet. Gitarist Reinier Baas sluit hier met krachtig spel mooi op aan.
Downes horen we nagenoeg solo, met luisterrijke, bijna klassiek aandoende klanken in 'Interlude A'. Bijzonder hoe ook hier langzaam de abstractie zijn intrede doet. Het al even ingetogen 'Pantheon 4' (geen idee waar die delen 1 tot en met 3 gebleven zijn) begint weer met de klanken van de fluit, nu in combinatie met de altsax. En ook hier speelt de ritmiek weer een grote rol, alleen nu van het lome soort. Baas is goed te horen aan het begin van 'Dimitrios In 64', met bijzonder experimenteel spel en de klankwolk van de blazers aangenaam kruidend. Dan zijn de slagwerkers en de contrabas aan zet met wederom stomende ritmiek, iets waar Pursglove met veel experiment ruimschoots gebruik van maakt. 'Snapdraks' vangt aan met spel op de bekkens, experimenteel spel en wederom de trompet. En tegen het einde van dit relatief lange stuk is het wederom de fluit die opvalt. Nog twee vrij korte stukken volgen, in 'Interlude B' horen we Downes, begeleid door ingetogen slagwerk en in 'Pitchfork Reprise' maakt de band tot slot de cirkel rond door terug te keren naar de muziek waar het mee begon.
Festival
Swingin' Groningen Noordpool Troupe, JazzBusters ft. Tineke Koops, Trio Miguel Martinez, Jeroen Vierdag ft. John Engels, Ben van Gelder ft. Stageband Jazz Orchestra, Eric Ineke JazzXpress ft. Sjoerd Dijkhuizen & Rein de Graaff, Will Jasper Kwartet, zaterdag 29 juni 2024, Theater Van Beresteyn, Veendam
Na de piano, vorig jaar, stond dit weekend de saxofoon centraal op het festival Swingin' Groningen. Alle optredende bands hadden op de een of andere manier connecties met de stad of de provincie. Altist Miguel Martinez merkte op dat de muzikanten van zijn combo - Jeroen Vierdag op bas en John Engels Jr. op drums - net als hijzelf in Haren hadden gewoond.
De Noordpool Troupe is de kern van het twee keer zo grote Noordpool Orkest. Ze begeleidde de Gentse saxofonist Lucas Bakker. Nou nou, die kan niet veel ouder zijn dan dertien en een half, schatte ik. Bijna goed: veertien. Ik denk niet dat ik ooit zo'n jonge gast zo rijp heb horen spelen. Zijn uitgesponnen intro van 'Goodbye Porkpie Hat' deed iedereen naar adem happen: zoveel speelse fantasie, variaties, logische ontwikkelingen, creatieve sprongen...
Lucas speelt sinds 2017 saxofoon (alt, tenor en sopraan). In '22 won hij de compositiewedstrijd van het Nederlands Blazers Ensemble en een jaar later het Prinses Christina Concours. Zou hij die solo hebben ingestudeerd, vroeg je je onwillekeurig af. Maar so what, ook illustere voorgangers als Coleman Hawkins en Don Byas waren gewoon hun solo's nauwelijks meer te veranderen nadat ze de 'definitieve' versie hadden gevonden. Die Lucas Bakker blijven we volgen. Hij mag blij zijn dat hij in België woont: met die griezelige cultuurhatende clowns aan het roer hier gaan jonge creatievelingen het niet makkelijk hebben.
'Porkpie' hoorden we later op de avond wederom, als feature voor altist Ben van Gelder. Die versie was wat bedachtzamer. Van Gelders introverte spel was in alle opzichten gewaagd aan de verrichtingen van de Stageband die hem begeleidde. Al eerder heb ik op deze plaats mijn verbazing uitgesproken over de ontwikkeling van die bigband. In een ver verleden begonnen als hobby-orkest voor HaFaBra-muzikanten die braaf hun Glenn Miller hits speelden, is de Stageband inmiddels duidelijk doorgestoten naar de eredivisie. Niet normaal. De trompetsectie bijvoorbeeld komt als een sloopkogel binnen. Zó gek is dat niet, met Libbe Oosterman als eerste. Het geluid van het orkest was ondertussen perfect: mooi gedefinieerd en in balans.
Saxofoons, dus. De meeste indruk op mij maakte de onbehoorlijk achter de beat timende tenorist Sjoerd Dijkhuizen. Met zijn robuuste, doordouwerige en toch uitermate relaxte voordracht deed hij zijn grote held Dexter Gordon eer aan. Die laatste kondigde, op tape, het eerste nummer aan: 'Fried Bananas', gespeeld door Eric Inekes JazzXpress, waar Dijkhuizen deel van uitmaakte. Een club die staat als een huis, maar dat wisten we al.
De avond was begonnen met het kwartet JazzBusters van altiste Tineke Koops. Het is lang geleden dat ik haar voor het laatst zag en hoorde. De JazzBusters maken ongecompliceerde, vrolijk stemmende mainstream die alle kanten op kan. Een stapje verder ging Miguel Martinez, die begon met Ornette Colemans 'When Will The Blues Leave?' en die in zijn eigen compositie 'Among Friends' John Engels de teugels liet vieren met dynamisch en explosief spel. Voor het betere balladwerk waren we bij tenorist Will Jasper aan het goede adres. In het meer luidruchtige en snelle bopwerk dreigde hij soms kopje onder te gaan, maar geef die man een ballad en hij brengt je gegarandeerd in hogere sferen.
Is er nog leven na Swingin' Groningen? Dat mogen we ons afvragen, gezien de schamele opkomst: nog geen honderdvijftig betalende bezoekers. Ik bedoel, dat trekt de eerste de beste jazzbraderie in Spekholzerheide met gemak.
Foto's: Hammie van der Vorst
In de Jazztube hieronder hoor je een fragment uit 'Caravan' door Ben van Gelder met het Stageband Jazz Orchestra.
Het recital begon sfeervol met het nummer 'Glass', een ingetogen duet tussen de stem van Anna Serierse en het negentiende-eeuwse Van Dam-orgel van de plaatselijke Hervormde Kerk. Kid Downes zat zondagmiddag achter de manualen en de pedalen. Vervolgens voegden de drums van Martijn Vink en uiteindelijk het complete orkest zich bij de stem. Daarmee werd het stramien duidelijk: het orgel ging verschillende duetten aan met de respectieve blazers en ritmemensen. Daarbij benutte Downes het hele spectrum, van ijle herdersfluiten die aarzelend de ruimte binnentrippelden tot bombastische bombardementen die monolithisch diezelfde ruimte op zijn bomveiligheid testten. Soms werd het orgelgeluid bijna tastbaar, zo massief. We kunnen gerust zijn: het orgel en zijn kerk zullen het wel uithouden tot de Laatste Dag.
Downes liet het instrument ook zachtjes brommen en een enkele keer kreeg het ten gehore gebrachte ritmische dimensies door het kraken van de pedalen. Hij leverde de akkoorden waarop de instrumentalisten konden improviseren. Een heel precieus duet hoorden we in het nummer 'Spectrum', een samenspraak tussen Downes en bassist Tijs Klaassen. Voor de twee laatste nummers, 'Voice Of Reason' en 'Black Is The Colour', marcheerden de blazers - minus Joris Roelofs, wiens basklarinet trouwens de hele range van het kerkorgel bestreek - naar boven. Om gezamenlijk met de organist de gelovigen vanuit den hoge te zegenen.
Concert Het lied van de verloren zoon Ben van Gelder Trio, woensdag 21 juni 2023, Brouwerij Martinus, Groningen
Tout Groningue was woensdagavond uitgelopen voor het optreden van het Trio Ben van Gelder. De verloren zoon - schuin aan de overkant van het Schuitendiep geboren - presenteerde een concert van standards. Van traditionelere snit dus dan bij een optreden in Feerwerd, een klein jaar eerder, toen er overwegend werk van broer Gideon werd vertolkt. Eerlijk gezegd vind ik het vroege werk van bijvoorbeeld Cecil Taylor of John Coltrane, toen die nog op evergreens improviseerden, zeker zo interessant als hun latere, meer abstracte aanpak. Zo hoor je wat een begenadigd artiest kan doen met werk dat je reeds uit den treure hebt gehoord.
En een begenadigd artiest kun je altsaxofonist Van Gelder wel noemen. Zijn geluid is - dat memoreerde ik reeds eerder - geëvolueerd van een ijl, breekbaar op Lee Konitz geschoeid fluisteren naar een ruwere, rijkere fase. Soms komt hij daarbij in de regionen van de tenorsax. In Thelonious Monks 'Round Midnight' introduceerde hij dissonanten, waardoor zijn toon ging harmoniëren met de textuur van zijn alt, die gezandstraald leek. Van Gelder kan zich ook romantisch en lyrisch zingend neervlijen in 'Like Sonny' van Coltrane, of in Jobims 'How Insensitive'.
De saxofonist is zeker van zijn zaak, maar hanteert tegelijkertijd ook een losse aanpak. Elke volgende noot blijft tot het laatste moment een verrassing. In 'Darn That Dream' (Jimmy Van Heusen) hoorde je hoe de bekende melodie andere songs, of op zijn minst aanzetten daartoe, bevatte. Bassist Zack Lober was ook al aanwezig in Feerwerd. Hij moest zijn instrument met enige regelmaat bijstemmen in het stomende klimaat van de brouwerij. In plaats van Martijn Vink zat nu Joost van Schaik achter de ketels. Het spel van die laatste is verfijnd, melodisch en functioneel, waardoor hij met name in de Monk-titels goed tot zijn recht kwam.
Gezien het succes van de concertreeks van het afgelopen seizoen mogen we verwachten dat Martinus ook vanaf september het Groninger walhalla van de moderne jazz blijft.
Concert
Gezalfde muziek in heiligdom
Van Gelder Quartet, zondag 25 september 2022, Jacobuskerk, Feerwerd
Soms is het best aantrekkelijk om in een achterlijke regio te wonen. Vanuit het hele land hoor ik alarmerende berichten over (verder) teruglopende bezoekersaantallen. Maar hier in het Hoge Noorden moet ik het eerste slechtbezochte concert van het seizoen nog meemaken. Sterker: het optreden van de Gebroeders Van Gelder was al maanden stijf uitverkocht.
Hoho, wacht even: achterlijk, is dat niet wat denigrerend, Determeyer? Zeker. Maar hoe kun je anders verklaren dat de mensen hier altijd op een reusachtige gasbel hebben geleefd waardoor 420 miljard euro naar Den Haag vloeide, terwijl hun huizen uit elkaar scheurden ("fundering liet reeds te wensen over") en de eerst bom van noordelijke makelij nog onder de Trêveszaal moet worden ontdekt? 8,9 op de schaal van Richter, als ik het zo moet inschatten. Terwijl de eerste de beste boer die meent het mandaat te hebben op de verwoesting van de aarde al lang met zijn trekker de trappen op was gereden?
Goed, de Van Gelders. Grappig is dat zij degenen waren die de concertreeks in Feerwerd vijf jaar geleden openden. Feerwerd, waar moet dat nu weer liggen? Lieden die het konden weten verklaarden de initiatiefnemers voor gek. Feerwerd (Fiwwerd), krap-aan vijfhonderd inwoners, dáár hedendaagse jazz?! Ha. Voor de bezoekersaantallen in de Jacobuskerk zou menige dominee een moord plegen.
Afgelopen weekend hadden er wel 180 liefhebbers naar de Van Gelders gewild, een derde van de bevolking dus. Maar de maximale capaciteit van het middeleeuwse godshuis blijft steken op 120 zielen. Het repertoire van het kwartet bestond uit eigen werk - voornamelijk uit de koker van pianist Gideon van Gelder - plus, heel toepasselijk, sacrale composities van Hogepriester Thelonious Sphere Monk. Afgetrapt werd met 'Crepuscule With Nellie' en wat gelijk opviel was dat het saxofoongeluid van Broeder Benjamin meer vlees op de botten heeft gekregen. Soms, in ballads, kon je nog echo's van zijn oorspronkelijke idool Lee Konitz ontwaren. Dan werd zijn sound zo puur als een Heilig Hart.
De eigen stukken waren vaak tamelijk eenvoudig van structuur, maar dan zat er weer een ritmische twist in die je bij de les hield. Het was een soort swingende kamerjazz, waarbij slagwerker Martijn Vink zelden de brushes losliet. De tweede helft werd ingeluid met 'Arctic Queen' van Broeder Gideon. In feite het enige straight-ahead nummer van de middag. Het had een compositie van Charlie Parker kunnen zijn. De ballad 'Lullaby' kon zó een stripclub in. De musici vielen gretig op 'Evidence' aan en pulkten het vakkundig open. 'At Night' werd geopend met een lange dromerige Satie-achtige solo van Gideon. Wij gelovigen noemen dat 'verstorven'.
Als de toegift 'Round Midnight' klinkt is het vijf uur in de middag. Ook te zien aan de stand van de zon die door de ramen valt, op bij benadering 45 graden boven de horizon. Een paar van de kerkramen bevatten nog authentiek (voor?)oorlogs glas. Beetje achterlijk, ik zei het al.
Klik hier voor foto's van dit concert door Willem Schwertmann.
