Zoals veel boeken openen met een citaat van een beroemde schrijver, begint dit filmportret van Tineke Postma met een uitspraak van Thelonious Monk: "Speel op je eigen manier, en je zal gehoord worden." Dat klinkt eenvoudig, maar het is allesbehalve vanzelfsprekend. Landschapsschilders in vorige eeuwen leverden vaak mooi maar anoniem en inwisselbaar werk, en veel instrumentalisten ontpoppen zich tot uitstekende ambachtslieden zonder een echt herkenbaar eigen geluid te vinden. Juist die persoonlijke stem, het punt waarop techniek overgaat in identiteit, blijkt voor velen de grootste uitdaging.

Het filmportret dat de Iraanse cineaste Elli Safari van Tineke Postma maakte, opent met een licht geïrriteerde Postma die in een hotelkamer in Amerika een nieuw riet uitprobeert. Ze moppert dat de droge lucht haar klank beïnvloedt, precies die klank waar ze zo naar zoekt. Alles in deze film draait om dat eigen geluid.

De documentaire volgt Postma tijdens optredens in de Verenigde Staten en verbreedt zich naar repetities, interviews, optredens en studio-opnames, waarin niet alleen de saxofoniste maar ook de componiste zichtbaar wordt. De opnames en uiteindelijke montage beslaan een periode van bijna tien jaar.

Het beeld dat Safari schetst fascineert vanaf het eerste moment. Dat komt in de eerste plaats doordat Safari zelf een 'fan' is van haar onderwerp. Voor de cineaste, gevlucht uit Iran, voelde jazz als een explosie van vrijheid en levensvreugde. In Den Haag maakte ze de eerste glorietijd van het North Sea Jazz Festival mee en werd ze onmiddellijk gegrepen door de improvisatie, de muziek, en alles eromheen. Maar in die jaren werd het jazzveld nog sterk gedomineerd door mannen. Net zoals enkele beroemde Amerikaanse musici in de film opmerken, was het dan ook een verrassing om te horen dat dit krachtige, virtuoze spel werd voortgebracht door een tengere vrouw. Vanuit haar liefde voor improvisatie, en vanwege de opluchting eindelijk een vrouw in dit muzikale firmament te ontdekken, begint Safari haar filmische zoektocht in de voetsporen van Postma.

Postma heeft een deel van haar succes te danken aan gunstige toevallen, maar altijd pas nadat ze zichzelf in situaties bracht waarin die kansen zich überhaupt konden voordoen. Ze stond op het juiste moment op de juiste plek, omdat ze er bewust naartoe was bewogen. Vanaf het einde van de lagere school koos ze voor de saxofoon, geïnspireerd door de jazzplaten van haar vader. Vanaf dat moment ook hield ze onverstoorbaar vast aan haar missie: het instrument zo leren beheersen dat het haar eigen stem zou worden.

Een belangrijke 'goede fee' op Postma's pad was Terri Lyne Carrington, die haar talent onmiddellijk herkende. Ook haar leraar Greg Osby spoorde haar aan om dat unieke, persoonlijke geluid te vinden. Met beiden speelt Postma nog regelmatig in ensembles. Al vroeg in de documentaire zien we Postma op het podium in de Verenigde Staten, omringd door haar helden en mentoren. Ze ontmoet Wayne Shorter, leert van hem en speelt met hem. Het zijn momenten die haar ontwikkeling zichtbaar versnellen.

Safari schildert een portret van vrouw tot vrouw. Een uitspraak van Terri Lyne Carrington in de film vat dat prachtig samen: voor het Red Sea Jazz Festival stelde Carrington haar ideale kwartet samen en realiseerde zich pas achteraf dat alle musici die ze had gekozen vrouwen waren. Geri Allen op piano, Carrington zelf op drums, Esperanza Spalding op contrabas en Postma op saxofoon.

Inmiddels is er een ware doorbraak van vrouwelijke instrumentalisten. Waar in de avant-garde jazz lange tijd nauwelijks vrouwen actief waren, zie je nu zowel in New York als in Amsterdam dat het vrouw-zijn wordt overstemd door het talent en de muziek zelf.

De titel 'In Her Own Way' raakt meteen de kern van dit portret. Postma werkte vanaf het begin doelgericht, zonder afleiding of franje. Als het gaat om muziek, om het vinden van een eigen geluid, om het ontwikkelen van een muzikale persoonlijkheid, is alles daarbuiten bijzaak.

De documentaire toont het pad, de ontwikkeling en de serendipiteit van ontmoetingen die betekenis krijgen wanneer je zelf aanwezig bent op die plekken waar kansen kunnen ontstaan. De mentoren die Postma onderweg tegenkomt, worden volledig ter harte genomen en ondersteunen een introspectie die toch vooral op eigen kracht wordt gevoerd. Volharding en extase wisselen elkaar af, precies de dynamiek die het leven van een geslaagd jazzmusicus kenmerkt.

Samen met haar man en muzikale partner, pianist en componist Marc van Roon, krijgt ze een zoon. Een kunstenaarskoppel dat ieder afzonderlijk op topniveau werkt en tegelijkertijd samen professioneel optrekt groeit uit tot een gezin. Ook dat aspect van Postma's leven geeft de documentaire extra diepte.

Deze film is op zondag 1 november te zien in Filmhuis Oosterbeek tijdens het jaarlijkse Jazz Film Festival. Klik hier voor meer informatie.

Tekst: Monica Rijpma | Foto: Cees van de Ven | Still uit de film 'Tineke Postma, In Her Own Way'

Labels: documentaire, Elli Safari, film, Marc van Roon, Terri Lyne Carrington, Tineke Postma

(Monica Rijpma, 21.9.26) - - [naar boven]

Lees verder in het archief...

Menupagina's:

Nieuws, tips, suggesties, adverteren, meewerken?
Mail de redactie.